ÇALIŞMA ORTAMI – 14

İş analiz formunun üçüncü bölümü çalışma ortamıdır. Bu bölümde çalışma koşulları, iş tehlikeleri; kullanılan makine, donanım, alet, araç, gereç, elektronik aygıt yazılım; işle ilgili prosedür, talimat, form ve belgeler, işin temel performans göstergeleri gibi pozisyonun çalışma ortamına ilişkin bilgilerin verilmesi amaçlanmıştır. Bu bölümdeki bilgi alanları sırasıyla aşağıda açıklanmıştır:

ÇALIŞMA KOŞULLARI : Bu bilgi alanına o pozisyonla ilgili çalışma koşulları yazılır. Bu çerçevede işin gerektirdiği fiziksel ve zihinsel çaba da ortaya çıkar. Bu bilgi alanını doldururken dikkat edilecek hususlar aşağıda belirtilmiştir:

• Fiziksel çaba ile ilgili olarak; oturarak çalışma, dolaşarak çalışma, sabit ayakta durma, hafif yük taşıma, ağır yük kaldırma/taşıma, değişik vücut şekillerinde (eğik/eğilerek, dar ortamda, elleri yüksekte tutarak çalışma vb.), makine/aygıt kullanımı gibi durumlar belirtilmelidir.
• Zihinsel çaba ile ilgili olarak; sözlü ve yazılı talimatları anlama, basit hesaplar yapma, çeşitli verileri derleme-değerlendirme; plan, program ve rapor hazırlama, kontrol etme, izleme, problem çözme, karar verme gibi durumlar belirtilmelidir.
• Görev ve işin gerektirdiği durum ile ilgili olarak, saha/ dış alan, ofis, tesis, atölye çalışması gibi durumlar belirtilmelidir.
• İş ortamında rahatsız edici / hoşa gitmeyen durumlarla ilgili olarak; gürültü, toz, koku, aydınlatma, sıcak/soğuk hava koşulları, yer altında / yüksekte çalışma gibi durumlar ve bu durumlarda bulunulma süresi belirtilmelidir.

Yukarıdaki maddeler örnek olarak verilmiştir. Burada önemli olan pozisyonda ne kadar fiziksel, ne kadar zihinsel çaba harcandığını ortaya koyan somut iş niteliklerinin ve çalışma koşullarının ortaya konmasıdır.

İŞ TEHLİKELERİ

Bu bilgi alanına o pozisyonla ilgili iş tehlikeleri yazılır. Bu çerçevede MESS mavi yakalı personel iş değerlemesinin iş tehlikeleri ile ilgili faktöründe aşağıda belirtilen beş kategoride belirtilen derece tanımları kullanılır. Yazılacak iş tehlikelerinin riskleri ve sonuçları, bu kategorilerden birini işaret etmelidir. İş tehlikeleri yazıldıktan sonra parantez içinde aşağıdaki kategori numaralarından biri belirtilir. Kategoriler:

1. Ezik, çizik, sıyrık ve basit yanık gibi hafif yaralanmalara nadiren yol açabilecek işler
2. Ezik, çizik, burkulma, sıyrık, incinme ve basit yanık gibi hafif yaralanmalara yol açabilecek işler
3. Derince kesiklere, düşme ve düşürmelerden ileri gelebilen ciddi incinme ve eziklere, kırıklara ve ağır yanıklara yol açabilecek işler
4. Uzuvlardan herhangi birinde sürekli sakatlık doğurabilecek işler.
5. Vahim sonuçlar doğurabilecek işler

İş tehlikelerinin değerlendirilmesi, iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin işyeri tehlike sınıfları tebliği ile işyerlerinin iş sağlığı ve güvenliği açısından yer aldığı işyeri tehlike sınıfları listesi ile işyeri bazında yapılmaktadır. Ancak bizim burada bahsettiğimiz iş tehlikeleri, işyeri bazında değil, pozisyon bazındadır. Örneğin kömür madeni işletmesinde, yer altında çalışan maden işçisi ile , idari binada çalışan ofis personelinin iş tehlikeleri aynı düzeyde değildir. Dolayısıyla aynı işletme içerisinde birden fazla derecede iş tehlikesi olan pozisyonlar bulunabilir.

Yukarıdaki beş dereceyi daha somut ifade etmek istersek; bir pozisyonun iş tehlikesinin, pozisyonun iş tehlikesinin gerçekleşme olasılığı ile, iş tehlikesi sonucunda kişide meydana gelebilecek fiziksel ve ruhsal zararın büyüklüğünü birlikte değerlendirmek gerekir. Bu iki faktörü bir matriste gösterecek olursak;

Görüldüğü üzere hem iş tehlikesinin gerçekleşme olasılığı, hem de meydana gelebilecek zararın büyüklüğü düşük ise iş tehlikesi an alt derecede (1.derece); her ikisi de yüksekse en üst derecede (5.derece) olmaktadır. Ara değerlerin dağılımı tabloda görülmektedir.

Firmada bir İSG çalışması sonucu pozisyonların iş tehlikelerine ilişkin bir çalışma yapılmış ise, bunun sonuçlarından yararlanılabilir. Firmada bir İSG uzmanı var ise bu değerlendirmenin yapılması çalışmalarında mutlaka yer almalıdır.

İş tehlikelerine ilişkin burada yapılacak değerlendirme, daha sonra ücret yönetimine ilişkin yapılacak iş değerlemesine yöneliktir ve iş tanımında yer almayacaktır. İş değerlemesi çalışmaları sırasında pozisyonların iş tehlike derecelerinin birbirleriyle karşılaştırılması sonucunda, iş analizi çalışmaları aşamasında yanlış bir değerlendirme yapılmışsa bu durum ortaya çıkacak ve pozisyonun iş tehlikesi derecesi değişebilecektir. Bu yüzden de bu aşamada iş tanımlarına iş tehlikesi bilgi alanının konulmaması gerekir. Ayrıca iş tanımlarında iş tehlikelerinin belirtilmesini bazı hukuki sonuçları da olabilir.

MAKİNA / DONANIM

Bu bilgi alanına o pozisyonda kullanılan büyük makine / donanımların isimleri yazılır. Bu çerçevede kullanılan tezgah ve büyük sistemler burada belirtilir. Örneğin üretim tezgahı, torna tezgahı veya binek araç, kamyon, TIR, İş makinası, forklift vb. bu bilgi alanına yazılır.

ALET / ARAÇ / GEREÇ

Bu bilgi alanına pozisyonda kullanılan küçük alet/araç/gereçlerin isimleri yazılır. Burada el aletlerinin kategori isimleri yazıldıktan sonra parantez içinde birkaç örnek vermekte yarar vardır. Örneğin el aletleri (tornavida, pense, ingiliz anahtarı vb.), ölçü aletleri (voltmetre, ampermetre, terazi, şeritmetre vb.), kırtasiye araçları (yazıcı, hesap makinesi, delgeç vb.) gibi.

ELEKTRONİK AYGIT / SİSTEM

Bu bilgi alanına o pozisyonda kullanılan elektronik aygıtların / yazılımların isimleri yazılır. Makine / donanım ile alet / araç / gereçlerin elektronik olanları bu kısma yazılır. Burada dikkat edilecek husus, bunların hemen çoğunda elektronik bir kısmın bulunmasıdır. Ancak bu bölüme yazılabilmesi için, aygıt veya sistemin karmaşık olması ve pozisyonda çalışanın bunu kullanabilmesi için özel bilgi ve beceriye sahip olması gerektiğidir.

Sonuçta önemli olan o pozisyonda kullanılan tüm cihazların (makine, donanım, alet, araç, gereç, elektronik aygıt/sistem vb.)  bu üç kategoriden birine yazılmasıdır. Standartlaştırma çalışmalarında bir yandan aynı cihazı kullanan pozisyonlardan birine yazılıp birine yazılmaması önlenmeye çalışırken, bir yandan da cihazı kullanan tüm pozisyonlarda aynı kategoriye yazılmasına dikkat edilir. Böylece farklı firmalarda farklı değerlendirmeler olabilirken, en azından firma içinde bu cihazların iş analiz formuna yazılıp yazılmaması ve yazılacaksa hangi kategoride dikkate alınacağı konusunda bir tutarlılık sağlanmış olur.

PROSEDÜR/TALİMATLAR

Bu bilgi alanına o pozisyonda yapılan işleri açıklayan prosedür / talimatların isimleri yazılır. “Personel yönetmeliği” gibi tüm pozisyonları ilgilendiren prosedür/talimatlar buraya yazılmaz. Ancak personel yönetmeliği İK bölümü ile doğrudan ilişkili olduğu için, İK pozisyonlarına yazılabilir.   Yine İSG ile ilgili prosedür/talimatlar tüm pozisyonları ilgilendirdiği için bu bilgi alanına yazılmaz, ama İSG pozisyonlarının bu bilgi alanına yazılabilir. Sonuçta buraya yazılacak prosedür/talimatlar, o pozisyonun görev ve sorumluluk alanına giren işlerle ilgili olmalıdır, yoksa genel görev ve sorumluluklarla ilgili prosedür/talimatlar, bu bilgi alanına yazılmaz.

ÖZEL FORM / BELGELER

Bu bilgi alanına o pozisyonda yapılan işlerle ilgili form veya belgelerin isimleri yazılır. Buraya yazılacak form veya belgelerin tamamının veya bir kısmının o pozisyon tarafından doldurulması/ oluşturulması gerekir. Ya da en azından o pozisyon tarafından yapılan işlerde kullanılması/dikkate alınması gerekir. “Yıllık izin formu” gibi tüm pozisyonları ilgilendiren form / belgeler buraya yazılmaz. Burada da pozisyonun görev ve sorumluluklarında belirtilen işlerle ilgili form ve belgeler bu bilgi alanına yazılır.

TEMEL PERFORMANS GÖSTERGELERİ (KPI)

Bu bilgi alanına o pozisyondaki görevlerin ne ölçüde yerine getirildiğini gösteren temel göstergeler yazılır. Bu göstergeler niceliksel veya niteliksel olarak ölçülebilir olmadır. Üretim miktarı, fire oranı, hata adedi, ortaya çıkan zarar tutarı vb. Bu bilgi alanına yazılan bilgiler, çalışan / inceleyenlerin görüşlerini yansıtır ve doğrudan performans göstergesi olarak kullanılamazlar. Ancak daha sonra yapılacak performans göstergelerini belirleme çalışmalarına bir girdi teşkil ederler.